Gündelik hayatta kullanılan pek çok ürünün üretiminde yıllardır yer alan PFAS maddeleri, yeni bir araştırmayla yeniden gündeme geldi. “Sonsuz kimyasallar” olarak anılan bu maddeler, doğada kolay kolay parçalanmadıkları ve uzun süre kalıcı oldukları için böyle adlandırılıyor.
ABD’de yapılan yeni analizde 10 bin 566 serum ve plazma örneği incelendi. Sonuçlar, örneklerin yüzde 98,8’inde PFAS bulunduğunu gösterdi. Araştırmacılara göre bu tablo, insanların bu kimyasallara genellikle tek tek değil, birden fazla PFAS maddesinden oluşan karışımlar halinde maruz kaldığını ortaya koyuyor.
PFAS, teknik adıyla perfloroalkil ve polifloroalkil maddeler, 15 binden fazla farklı kimyasalı kapsayan geniş bir grup. Suya, yağa ve ısıya dayanıklılık sağlamaları nedeniyle tekstilden mobilyaya, yapıştırıcılardan endüstriyel üretim süreçlerine kadar pek çok alanda kullanıldılar. Ancak bu kullanışlı özellikleri, aynı zamanda çevrede ve insan vücudunda uzun süre kalabilmelerine de yol açıyor.
TEK KİMYASAL DEĞİL
Araştırmada dikkat çeken noktalardan biri, örneklerde çoğunlukla tek bir PFAS maddesinin bulunmaması oldu. Kan örneklerinin yalnızca yüzde 0,18’inde tek bir PFAS tespit edildi. Buna karşılık örneklerin büyük bölümünde birden fazla PFAS’ın birlikte bulunduğu görüldü.
Araştırmacılar, bu durumun sağlık etkilerini anlamayı daha karmaşık hale getirdiğini belirtiyor. Çünkü bir kimyasalın tek başına etkisi ile birden fazla kimyasalın birlikte oluşturabileceği etki aynı olmayabilir. Bu maddeler bazı durumlarda birbirinin etkisini artırabilir, azaltabilir ya da vücutta farklı sistemleri aynı anda etkileyebilir.
İncelenen örneklerde sık görülen maddelerden biri de perflorohekzan sülfonik asit, yani PFHxS oldu. Tekstil, mobilya ve yapıştırıcılarda kullanılan bu kimyasal, test edilen örneklerin yüzde 97,9’unda tespit edildi. Hayvan çalışmalarında karaciğer ve bağışıklık sistemi üzerinde olası etkileri nedeniyle PFHxS’nin kullanımı birçok ülkede kısıtlandı veya yasaklandı.
RİSK HALA TARTIŞILIYOR
Yeni araştırma, PFAS’ın ne kadar yaygın olduğunu gösterse de önemli bir sınırlamaya sahip: Çalışma, bu kimyasalların kanda ne seviyede bulunduğunu değil, tespit edilip edilmediğini ölçtü. Yani her örnekteki PFAS miktarı ve bu miktarın sağlık açısından ne anlama geldiği ayrı bir araştırma konusu.
Bilim insanları, PFAS maruziyetinin insan sağlığı üzerindeki etkilerini hâlâ anlamaya çalışıyor. Daha önce yapılan çalışmalar bu kimyasalları hücresel yaşlanma, beyinle ilgili değişiklikler ve bazı kanser türleriyle ilişkilendirmişti. Ancak bu bağlantıların doğrudan neden-sonuç ilişkisi olarak kanıtlanmadığını da vurgulamak gerekiyor.
Buna rağmen bulgular, konunun neden halk sağlığı açısından önem taşıdığını gösteriyor. Araştırmada kullanılan panellerde 70’ten fazla farklı PFAS kombinasyonu tespit edildi. Üstelik çalışma yalnızca en yaygın PFAS türlerinden bazılarını incelediği için, gerçek kimyasal yükün daha yüksek olabileceği düşünülüyor.
PFAS maddelerini yasaklamak, güvenli alternatifler bulmak ve çevreden temizlemek kolay değil. Ancak yeni veriler, bu kimyasalların artık yalnızca çevre sorunu değil, doğrudan insan vücuduyla ilgili küresel bir mesele haline geldiğini bir kez daha gösteriyor.
